Autor: lek. Tomasz Adamek

anafilaksjaAnafilaksja jest ciężką, zagrażającą życiu, uogólnioną lub układową reakcją nadwrażliwości organizmu. Charakteryzuje ją gwałtowny rozwój zagrażających życiu problemów związanych z drożnością dróg oddechowych i/lub oddychaniem i/lub krążeniem, połączonych zwykle ze zmianami skórnymi. W odpowiedzi na reakcję antygenu jakim jest alergen z przeciwciałami klasy IgE (białka występujące w krwi) dochodzi  do nadmiernej aktywacji komórek tucznych i uwolnienia z nich substancji chemicznych takich jak histamina, leukotrieny. Substancje te są odpowiedzialne między innymi  za rozszerzenie naczyń krwionośnych, obrzęki tkanek i w efekcie szerokie spektrum objawów opisane poniżej. Reakcja ta jest nieprawidłową reakcją  naszego układu odpornościowego, nazywaną nadwrażliwością typu I.

Najczęściej spotykane alergeny:

alergeny wziewne
  • sierść konia
  • sierść kota
  • lateks
leki
  • niesteroidowe leki przeciwzapalne (aspiryna, ibuprofen, ketoprofen, naproksen i inne)
  • pyrazolony
  • antybiotyki (penicylina, cefalosporyny, aminoglikozydy, tetracyklina i inne)
  • cytostatyki (leki stosowane w leczeniu nowotworów)
  • inne: środki kontrastowe z jodem używane w radiologii, insulina, leki używane przy znieczuleniu (suksametonium), narkotyczne środki przeciwbólowe (morfina)
 szczepionki i surowice
  • immunoterapia alergenowa (tzw. odczulanie – zwłaszcza podawana w formie wstrzyknięć podskórnych)
  • surowica przeciwtężcowa, szczepionki przeciwwirusowe, inne szczepionki
pokarmy i dodatki do pokarmów
  • pokarmy:
    • u dorosłych - orzeszki ziemne, laskowe, ryby i skorupiaki, cytrusy
    • u dzieci – jaja kurze, mleko krowie, orzechy ziemne, laskowe, ryby, pszenica, soja
  • dodatki do pokarmów (przyprawy konserwanty, barwniki)
jady owadów błonkoskrzydłych  jad pszczoły, osy, szerszenia, mrówek
inne
  • przetoczenia krwi lub preparatów krwiopochodnych (zwykle pomyłkowe przetoczenie niezgodnego preparatu)
  • zimno lub ciepło
  • wysiłek fizyczny
  • stres

Jak często występuje anafilaksja?

Liczba przypadków wystąpienia anafilaksji waha się między 35 a 950 przypadków na 100000 osób rocznie. Prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji w ciągu całego życia wynosi 0,05%-2%. Częstszy jest u osób młodych i u kobiet. U dzieci za pojawienie się jego objawów najczęściej odpowiedzialne są pokarmy, a u dorosłych – leki i użądlenia owadów. U około 1/3 chorych nie udaje się ustalić czynnika powodującego anafilaksję.

Jak objawia się anafilaksja?

anafilaksja przykladyPo zadziałaniu jakiegoś czynnika wyzwalającego reakcję nadwrażliwości, może dojść do całej gamy objawów. Objawy te występują najczęściej w ciągu kilku minut a nawet sekund (>90% do 30 minut) i zwykle samoistnie ustępują. Zdarzają się także nawroty, tzw. późne reakcje pojawiające się do 72 godzin od pierwszej reakcji – najczęściej po 8-12 godzinach. U około 80-90% chorych objawy ciężkiej anafilaksji poprzedza pojawienie się zmian skórnych – np. wysypki (tzw. pokrzywki) po przyjęciu jakiegoś pokarmu lub leku.

Groźnymi objawami są: zawroty głowy, uczucie silnego osłabienia, kołatanie serca, chrypka, uczucie braku powietrza, nudności i wymioty. O wstrząsie anafilaktycznym mówimy wówczas gdy dochodzi do gwałtownego obniżenia ciśnienia tętniczego; dotyczy to 1/3 chorych (u dorosłych dolną granicą tzw. ciśnienia skurczowego jest 90 mm Hg, u dzieci do 10 roku życia – 70 mm Hg). Skóra jest chłodna, blada, spocona. Ostatecznie może dojść do utraty przytomności, a nawet zgonu (najczęściej spowodowanym tak silnym obrzękiem tkanek gardła, że dochodzi do zamknięcia krtani i niemożności oddychania).

Jakie są sposoby leczenia?

Reakcja anafilaktyczna to nagły przypadek mogący wymagać podjęcia działań ratunkowych, jak udrożnienie dróg oddechowych, podanie tlenu, dożylne podanie dużych ilości płynów oraz ścisła obserwacja. Lekiem z wyboru jest epinefryna (adrenalina), oprócz której podawane są leki przeciwhistaminowe i steroidy. Po stabilizacji stanu pacjent powinien pozostać w szpitalu na obserwację od 2 do 24 godzin, by upewnić się, że nie nastąpił nawrót objawów – pacjent może bowiem cierpieć na anafilaksję dwufazową.

Co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

Najważniejszym elementem postępowania u chorego, który przebył anafilaksję jest ustalenie, co ja spowodowało. Z reguły wymaga to skierowania do specjalisty alergologa (np. Zakład Alergologii Klinicznej SPSK2).  Po opanowaniu objawów anafilaksji lekarz może pobrać krew w celu oceny tzw. swoistych przeciwciał w razie podejrzenia uczulenia na jakiś alergen, przeciwko któremu skierowane są te przeciwciała. Testy skórne z alergenami (jeśli lekarz uzna, że należy je zastosować) wykonuje się zwykle po około 3-4 tygodniach. Wcześniej mogą wypaść fałszywie ujemnie – to znaczy, że pomimo obecności uczulenia testy te go nie wykażą.  W specjalistycznych ośrodkach niekiedy wykonuje się tzw. próby prowokacyjne (polegają na ostrożnym podaniu np. niewielkiej ilości leku podejrzewanego o wywołanie objawów anafilaksji i obserwowanie, jakie wywoła on objawy; w razie ich obecności chory otrzymuje natychmiast leczenie).

Scroll